ความรู้สึกที่ว่า “ติดกับดักความกตัญญู ทั้งที่พ่อแม่ไม่เคยทวงบุญคุณ ไม่เคยร้องขออะไรเลย” เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้จริง และบางครั้งก็ทำให้เราสับสนกับตัวเองมาก เพราะเราอาจไม่ได้กำลังต่อสู้กับความคาดหวังของพ่อแม่ แต่กำลังต่อสู้กับความคาดหวังที่ฝังอยู่ในใจของตัวเอง
สิ่งที่น่าสนใจคือ เราอาจรักพ่อแม่มาก ไม่ได้โกรธพ่อแม่ และรู้ด้วยว่าพ่อแม่ไม่ได้บังคับ แต่กลับรู้สึกผิดทุกครั้งที่เลือกทำอะไรเพื่อตัวเอง
ความรู้สึกนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร ลองมองผ่านมุมจิตวิทยากันนะ
1. เราเรียนรู้ว่าความกตัญญูคือหน้าที่ ไม่ใช่ทางเลือก
ตั้งแต่เด็ก เราอาจได้ยินคำพูดทำนองว่า
* พ่อแม่เลี้ยงเรามาอย่างยากลำบาก
* พ่อแม่ทำทุกอย่างเพื่อเรา
* โตขึ้นต้องดูแลพ่อแม่ให้ดี
* อย่าทำให้พ่อแม่เสียใจ
แม้พ่อแม่จะไม่เคยพูดสิ่งเหล่านี้โดยตรง แต่ครอบครัว โรงเรียน สังคม และวัฒนธรรมรอบตัวอาจค่อย ๆ สอนให้เราเชื่อว่า
“การเป็นลูกที่ดี หมายถึงการต้องตอบแทนพ่อแม่ให้ได้มากที่สุด”
เมื่อความเชื่อนี้ฝังลึก เราจึงอาจรู้สึกผิดแม้ในวันที่ไม่มีใครตำหนิ เพราะเราได้กลายเป็นคนที่คอยตรวจสอบตัวเองแทนคนอื่นไปแล้ว
2. เราแยกไม่ออกระหว่างความรักกับความรู้สึกเป็นหนี้
ความรักทำให้เราอยากดูแลพ่อแม่ แต่ความรู้สึกเป็นหนี้ทำให้เราเชื่อว่าเราต้องดูแลพ่อแม่ ไม่เช่นนั้นเราจะเป็นคนไม่ดี
สองอย่างนี้ดูคล้ายกัน แต่ความรู้สึกภายในต่างกันมาก
ความกตัญญูที่มาจากความรัก ความกตัญญูที่กลายเป็นภาระ
อยากช่วยเหลือเมื่อทำได้ รู้สึกว่าต้องช่วยเสมอ
ปฏิเสธบางครั้งได้โดยไม่รู้สึกว่าตัวเองเลว ปฏิเสธแล้วรู้สึกผิด
ดูแลพ่อแม่ควบคู่กับดูแลตัวเอง ดูแลพ่อแม่จนละเลยความต้องการตัวเอง
ให้เพราะเต็มใจ ให้เพราะกลัวเป็นลูกไม่ดี
เราอาจกำลังรักพ่อแม่จริง ๆ พร้อมกับแบกความรู้สึกเป็นหนี้เอาไว้ด้วยก็ได้ ทั้งสองอย่างสามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้
3. พ่อแม่ไม่ต้องเรียกร้อง เพราะเราเรียกร้องจากตัวเองไปแล้ว
ข้อนี้อาจเป็นหัวใจสำคัญที่สุด
พ่อแม่อาจไม่ได้ขอเงิน ไม่ได้ขอให้กลับบ้านบ่อย ๆ ไม่ได้ขอให้เสียสละชีวิตเพื่อพวกท่าน และอาจอยากเห็นเรามีความสุขด้วยซ้ำ
แต่ในใจเรากลับมีเสียงบางอย่างคอยถามว่า
* ถ้าเรามีเงินแล้วไม่แบ่งให้พ่อแม่ เราจะเป็นลูกที่เห็นแก่ตัวไหม
* ถ้าเราเลือกครอบครัวของตัวเองก่อน เราจะเป็นลูกที่ไม่ดีหรือเปล่า
* ถ้าเรามีความสุขในขณะที่พ่อแม่แก่ลง เราควรรู้สึกผิดไหม
* ถ้าเรามีข้อจำกัดและช่วยเหลือพ่อแม่ได้ไม่เต็มที่ แปลว่าเราอกตัญญูหรือเปล่า
เสียงเหล่านี้อาจไม่ได้เป็นเสียงของพ่อแม่เลย แต่อาจเป็นเสียงของความเชื่อ ความกลัว และมาตรฐานที่เราสร้างขึ้นมาเพื่อประเมินคุณค่าของตัวเอง
เราไม่จำเป็นต้องมีคนมาทวงบุญคุณ จึงจะรู้สึกเหมือนตัวเองติดหนี้บุญคุณได้
4. เราอาจกลัวการเป็นคนไม่ดี มากกว่ากลัวว่าพ่อแม่จะเสียใจ
บางครั้งสิ่งที่เรากลัวไม่ใช่การที่พ่อแม่ผิดหวัง แต่เป็นการที่เราต้องยอมรับกับตัวเองว่า เราไม่สามารถทำทุกอย่างให้พ่อแม่ได้
เราอาจรู้สึกว่าตัวเองต้องเป็นลูกที่ดีในทุกสถานการณ์ ต้องไม่ทำให้พ่อแม่ลำบาก ต้องไม่ปฏิเสธ ต้องตอบแทนให้สมกับที่ได้รับมา
เมื่อทำไม่ได้ เราจึงไม่ได้รู้สึกแค่เสียดายหรือเสียใจ แต่กลับรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนไม่ดี
